ප්රජාතන්ත්රවාදය පෙරළා ඒකාධිපතියෙකු පත් කළ CIA මෙහෙයුම. ඉරානයේ සැබෑ ඉතිහාසය මෙන්න.
ඉතිහාසය කියන්නේ බොහෝ වෙලාවට ජයග්රාහකයන් ලියන කතාවක්. බලවත් රටවල් තමන්ගේ ක්රියා සාධාරණීකරණය කරන්න හදන කතාන්දර ඇතුළේ, සමහර ඇත්ත සිදුවීම් යටපත් වෙලා යනවා. අද අපි කතා කරන්නේ ඒ වගේ යටපත් වුණු, ඒත් ලෝක දේශපාලනයම වෙනස් කරපු සිදුවීමක් ගැන. ඒ තමයි 1953 දී ඉරානයේ සිදුවුණු “Operation Ajax” මෙහෙයුම. බටහිර මාධ්ය එතරම් කතා නොකරන, ඒත් අපි හැමෝම දැනගත යුතු මේ කතාවේ ඇතුල් පැත්තට යමු.
1951 – තෙල් වෙනුවෙන් පටන්ගත් ගැටුම
1951 දී ඉරාන පාර්ලිමේන්තුව විසින් ප්රජාතන්ත්රවාදීව අගමැති ලෙස පත්කරගන්නේ මොහොමඩ් මොසද්දෙක් (Mohammad Mosaddegh) නම් නායකයාව. ඔහු බලයට ආපු ගමන් ගත්ත ඓතිහාසික තීරණයක් තමයි, ඒ වනතුරු බ්රිතාන්ය පාලනයේ තිබුණු “ඇන්ග්ලෝ-ඉරානියානු තෙල් සමාගම” (Anglo-Iranian Oil Company) ජනසතු කිරීම. සරලවම කිව්වොත්, ඉරානයේ තෙල් සම්පතේ පාලනය නැවත ඉරානය අතට ගැනීම.
මේ තීරණය බ්රිතාන්යයට වගේම, පසුව ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයටත් විශාල හිසරදයක් වුණා. ඔවුන්ගේ පාලනයෙන් තොරව ඉරාන තෙල් සම්පත පැවතීම බටහිර බලවතුන්ගේ ආර්ථික සහ දේශපාලන උවමනාවන්ට සෘජු තර්ජනයක් වුණා.
1953 – Operation Ajax – ප්රජාතන්ත්රවාදය පෙරළා දැමීම
මොසද්දෙක්ව ඉවත් කිරීමේ සැලැස්ම ක්රියාත්මක වෙන්නේ මෙතැනදී. බ්රිතාන්යයේ MI6 සහ ඇමරිකාවේ CIA ඔත්තු සේවා එකතු වෙලා “Operation Ajax” නමින් රහස් මෙහෙයුමක් දියත් කළා. ඔවුන්ගේ එකම අරමුණ වුණේ මොසද්දෙක්ව බලයෙන් පහකර, තමන්ට හිතවත් පාලකයෙක් ඉරානයේ ස්ථාපිත කිරීමයි.
ඔවුන් එය කළේ කොහොමද?
* ව්යාජ විරෝධතා – මුදල් ගෙවා ව්යාජ මහජන විරෝධතා සහ කෝලාහල ඇති කළා.
* දේශපාලන අල්ලස් – ඉරානයේ දේශපාලඥයන්ට සහ හමුදා නායකයන්ට අල්ලස් දී ඔවුන්ව මොසද්දෙක්ට විරුද්ධව හරවා ගත්තා.
* ප්රචාරක යුද්ධය – මොසද්දෙක් කියන්නේ රටට වින කරන නායකයෙක් කියලා මහජන මතයක් හදන්න දැවැන්ත ප්රචාරක වැඩපිළිවෙළක් ක්රියාත්මක කළා.
අවසානයේදී, මේ කුමන්ත්රණය සාර්ථක වුණා. මොසද්දෙක් බලයෙන් පහ කෙරුණා. වැදගත්ම දේ තමයි, ඔහු බලයෙන් පහ කෙරුණේ ඉරානයට තර්ජනයක් වූ නිසා නෙවෙයි, බටහිර බලවතුන්ගේ උවමනාවන්ට අභියෝග කළ නිසා. ප්රජාතන්ත්රවාදීව පත්වුණු නායකයෙක් විදේශීය බලවතුන් විසින් පෙරළා දැමුවා.
1953–1979 – බටහිර සහාය ලත් ෂා රජුගේ කුරිරු පාලනය
මොසද්දෙක්ගෙන් පස්සේ බලයට එන්නේ බටහිර රටවල පූර්ණ සහාය ලත් මොහොමඩ් රේසා පහ්ලවී, හෙවත් “ෂා” රජු. ඔහු බටහිරට අවශ්ය විදිහට තෙල් ගලාගෙන යන්න ඉඩ දෙන අතරේ, ඉරානය තුළ අතිශය කුරිරු පාලනයක් ගෙන ගියා.
මේ සඳහා ඇමරිකාව සහ බ්රිතාන්යය ඔහුට “සවාක්” (SAVAK) නමින් බිහිසුණු රහස් පොලිසියක් හදන්න උදව් කළා. සවාක් පොලිසිය කළ දේවල් අතර,
* දේශපාලන විරුද්ධවාදීන් දහස් ගණනක් නඩු විභාගයකින් තොරව සිරගත කිරීම.
* ශිෂ්යයන්, බුද්ධිමතුන් සහ ක්රියාකාරීන්ට වධහිංසා පැමිණවීම.
* විරුද්ධ මත දැරූවන් අතුරුදහන් කිරීම සහ ඝාතනය කිරීම.
ෂා රජු මේ විදිහට තමන්ගේම ජනතාව මර්දනය කරනකොට බටහිර බලවතුන් ඒ දිහා බලාගෙන හිටියා. මොකද, ඔහු ඔවුන්ගේ තෙල් අවශ්යතාවය සහ දේශපාලන උවමනාවන් ආරක්ෂා කරමින් සිටියා.
“පාවිච්චි කර ඉවත දැමීමේ” සූත්රය
නමුත් කතාව එතනින් ඉවර වෙන්නේ නැහැ. වසර 26ක කුරිරු පාලනයකින් පස්සේ, 1979 දී ඉරාන ජනතාව විප්ලවයක් හරහා ෂා රජුව බලයෙන් පහ කළා. පුදුමයකට වගේ, පසුව ෂා රජු විසින්ම ඔහුගේ මතක සටහන්වල ලියා තිබුණේ තමන්ව තවදුරටත් ප්රයෝජනයක් නැති වූ විට බටහිර බලවතුන් තමන්ට විරුද්ධව කුමන්ත්රණය කළ බවයි.
මේකෙන් පැහැදිලි වෙන්නේ එක දෙයක්. බටහිර බලවතුන්ගේ සූත්රය වුණේ: **තමන්ට අවශ්ය නායකයෙක් බලයට ගේනවා → තමන්ගේ උවමනාවන් ඉටු කරගන්නවා → තවදුරටත් වැඩක් නැති විට ඉවත දමනවා.
අදටත් වලංගු වන පාඩම
ඉරානයේ සිදුවීම තනි සිදුවීමක් නෙවෙයි. එදා ඉරානයේදී පාවිච්චි කරපු උපක්රම අදටත් ලෝකයේ විවිධ තැන්වල ක්රියාත්මක වෙනවා. ප්රජාතන්ත්රවාදය ගේනවා යැයි කියමින් රටවලට ඇතුළු වී, තමන්ගේ ආර්ථික සහ මූලෝපායික අවශ්යතා වෙනුවෙන් ඒ රටවල ජනතාවගේ කැමැත්ත යටපත් කිරීම සුලබ දසුනක් වෙලා.
Operation Ajax අපිට කියාදෙන්නේ එක වැදගත් පාඩමක්. ඒ තමයි, ලෝක දේශපාලනයේදී “ප්රජාතන්ත්රවාදය ප්රවර්ධනය කිරීම” කියන ලස්සන වචන පිටුපස බොහෝවිට සැඟවී ඇත්තේ බලවත් ජාතීන්ගේ ආර්ථික සහ බල උවමනාවන් බවයි.
