මෙය ආර්ථික විශ්ලේෂක ගයන්ත දෙහිවත්ත, Lanka Voice යුටියුබ් නාලිකාව සමග පැවැත්වූ සාකච්ඡාවක සාරාංශයකි.
මැදපෙරදිගින් ඇසෙන යුද බෙර හඬත් එක්ක අපේ රටේ බොහෝ දෙනෙක් කතා වෙන්නේ තෙල් මිල ගැන. “මේ මාසේ අන්තිම වෙද්දී පෙට්රල්, ඩීසල් ගණන් කොහොම වැඩි වෙයිද?” කියන බය හැමෝගෙම හිත්වල තියෙනවා. ඒක සාධාරණ බයක්. නමුත්, දේශපාලන හා ආර්ථික විශ්ලේෂක ගයන්ත දෙහිවත්ත පෙන්වා දෙන විදිහට, මේ තෙල් මිල ඉහළ යෑම කියන්නේ එන්න තියෙන විශාල කුණාටුවක පළමු සුළං රැල්ල විතරයි.
මේ යුද්ධය පිටුපස තියෙන්නේ මිසයිල සහ ඩ්රෝන ප්රහාරවලට එහා ගිය, ලෝක බල තුලනය උඩු යටිකුරු කරන සැඟවුණු ආර්ථික යුද්ධයක්. ඇමරිකානු ඩොලරයේ ආධිපත්යය බිඳ වැටෙමින්, චීනය, රුසියාව සහ ඉරානය වැනි රටවල් අලුත් ආර්ථික පිළිවෙළකට ලෝකය තල්ලු කරමින් ඉන්නවා. මේ ගෝලීය බල අරගලය මැද, IMF වැඩසටහනක සිරවී, ආර්ථිකව අස්ථාවර අපේ වගේ රටකට මුහුණ දෙන්න වෙන්නේ මොන වගේ තත්ත්වයකටද? අපි මේ ගැන ගැඹුරින් විමසා බලමු.
ගෝලීය බල අරගලයේ සැඟවුණු ආර්ථික යුද්ධය
මේ යුද්ධය තේරුම් ගන්න නම්, අපි මුලින්ම ලෝක ආර්ථිකයේ සිදුවෙන මහා පරිමාණ වෙනස තේරුම් ගත යුතුයි. දශක ගණනාවක් පුරා ලෝක වෙළඳාමේ රජ කළේ ඇමරිකානු ඩොලරයයි. තෙල් විකුණුවේ ඩොලර් වලින්. මේකට කිව්වේ “පෙට්රෝ-ඩොලර්” ක්රමය කියලා. මේ ක්රමය නිසා, ලෝකේ කවුරු ඩොලර් වලින් ගනුදෙනු කළත්, අවසානයේ ඒ මුදල් ඇමරිකානු ආර්ථිකය ශක්තිමත් කළා.
නමුත් දැන්, රුසියාව, චීනය, ඉරානය වැනි රටවල් මේ ඩොලර් ආධිපත්යයට අභියෝග කරමින් ඉන්නවා. ඔවුන් තමන්ගේ මුදල් ඒකක වලින් හෝ වෙනත් මුදල් වර්ග වලින් තෙල් සහ වෙනත් භාණ්ඩ ගනුදෙනු කරන්න පටන් අරන්. මේකට තමයි ‘De-dollarization’ කියන්නේ. මේක ඇමරිකානු ආර්ථිකයට එල්ලවෙන බරපතළ ප්රහාරයක්.
මේ ගැටුම හුදෙක් යුදමය එකක් නෙවෙයි, ආර්ථිකමය එකක්. ඇමරිකාව තමන්ගේ බලය රැකගන්නත්, චීනය වැනි නැගී එන ආර්ථික බලවතුන්ව පාලනය කරන්නත් මේ යුද්ධය පාවිච්චි කරනවා. ඉරානයට සම්බාධක පැනවීමෙන් චීනයේ තෙල් සැපයුමට බාධා කරනවා. මේ සියල්ල පිටුපස තියෙන්නේ ලෝක ආර්ථිකයේ මූලික නීති රීති අලුතින් ලියන්න යන දැවැන්ත උත්සාහයක්.
ලංකාවට කෙළින්ම වදින හැටි
මේ ගෝලීය චෙස් බෝඩ් එකේ සිදුවන බල අරගලය, ශ්රී ලංකාව වගේ කුඩා, ආර්ථිකව අස්ථාවර රටකට ඉතා දරුණු ලෙස බලපාන්න පුළුවන්. ඒ කොහොමද?
1. තෙල් මිල cú shock එක – මේක තමයි අපිට මුලින්ම දැනෙන දේ. දැනටමත් ලෝක වෙළඳපොලේ තෙල් බැරලයක මිල ඩොලර් 90 පැනලා. යුද්ධය දිග්ගැස්සුනොත් මේ මිල තවත් ඉහළ යනවා. අපේ රටට මාසයකට බලශක්තිය සඳහා විතරක් ඩොලර් මිලියන 500ක් විතර අවශ්යයි. තෙල් මිල 50%කින් වැඩි වුණොත් ඒ වියදම ඩොලර් මිලියන 750ක් වෙනවා. අපේ රටට මේ වගේ වියදමක් දරන්න පුළුවන්ද කියන එක බරපතළ ප්රශ්නයක්.
2. සැපයුම් දාම බිඳවැටීම සහ භාණ්ඩ හිඟය – යුද්ධයක් එක්ක ලෝකයේ සැපයුම් දාම අඩාල වෙනවා. අපේ රටට එන භාණ්ඩවලින් 70%ක් විතර එන්නේ ඉන්දියාවෙන් සහ චීනයෙන්. මේ රටවලටත් තෙල් අර්බුදය බලපානවා. ඔවුන්ගේ කෘෂිකර්මාන්තයට අවශ්ය පොහොර නිෂ්පාදනය අඩු වෙනවා. එතකොට ඔවුන් තමන්ගේ රටේ ජනතාවට කන්න දෙන එකටද මුල් තැන දෙන්නේ, නැත්නම් අපිට හාල්, පරිප්පු එවන එකටද? කොවිඩ් කාලේදී ඉන්දියාව බෙහෙත් අපනයනය නැවැත්තුවා වගේ තත්ත්වයක් ආයෙත් ඇති වෙන්න පුළුවන්. ඒ කියන්නේ ඉදිරියේදී බරපතළ භාණ්ඩ හිඟයකට සහ මිල ඉහළ යෑමකට අපිට මුහුණ දෙන්න වෙන්න පුළුවන්.
3. ආයෝජකයින් රටින් පැන යෑමේ අවදානම (Capital Flight) – ලෝකයේ අර්බුදකාරී තත්ත්වයක් ඇතිවුණාම, විදේශීය ආයෝජකයෝ කරන්නේ ශ්රී ලංකාව වගේ ‘අවදානම්’ රටවලින් තමන්ගේ මුදල් ඉක්මනට අරගෙන ‘ආරක්ෂිත’ තැන්වල ආයෝජනය කරන එක. අපේ කොටස් වෙළඳපොළට, බැඳුම්කරවලට ඇවිත් තියෙන ඩොලර් එකපාරටම රටින් එළියට ගියොත්, අපේ ඩොලර් සංචිතය එක රැයකින් හිඳෙන්න පුළුවන්. 2019 පාස්කු ප්රහාරයෙන් පස්සෙත් අපි මේ තත්ත්වයට මුහුණ දුන්නා.
4. ශක්තිමත් සංචිත පිළිබඳ මායාව – ආණ්ඩුව කියන්නේ අපිට ශක්තිමත් ඩොලර් සංචිතයක් තියෙනවා, ඒ නිසා බය වෙන්න දෙයක් නෑ කියලා. නමුත් විශ්ලේෂකයින් පෙන්වා දෙන්නේ මේ සංචිතවලින් වැඩි ප්රමාණයක් තියෙන්නේ ‘ස්වැප්’ (Swap) ගනුදෙනු, එහෙමත් නැත්නම් ඉතා කෙටි කාලීන ‘අතමාරු’ ණය විදිහට කියලයි. අර්බුදයක් ආවොත්, මේ ණය දුන්න අය ඒවා ආපහු ඉල්ලනවා. ඒ කියන්නේ, අපිට පේන්න තියෙන ඩොලර් බිලියන ගාණ ඇත්තටම අපේ සල්ලි නෙවෙයි. නියම ශුද්ධ සංචිතය (Net Reserve) ඊට වඩා ගොඩක් අඩුයි.
“අපි ශක්තිමත්” කියන පාලකයන්ගේ කතාව ඇත්තද?
මේ බරපතළ තත්ත්වය මැද, අපේ පාලකයින් කියන්නේ “අපි ඉන්නේ දරාගත හැකි මට්ටමක”, “අත්යවශ්ය භාණ්ඩ හිඟයක් ඇතිවෙන්න දෙන්නේ නෑ”, “භාණ්ඩාගාරය ශක්තිමත්” වගේ කතා. නමුත්, රජයම පිළිගන්නවා අපේ රටේ තියෙන්නේ දවස් 30කටවත් ප්රමාණවත් නැති ඩීසල් තොගයක් කියලා. ගල් අඟුරු, ගෑස් තොග ගැන කතා කරන්නවත් දෙයක් නැහැ. ගොවියන්ගෙන් වී ටිකවත් මිලදීගෙන ගබඩා කරගන්න වැඩපිළිවෙළක් තාම නැහැ.
එහෙම තියෙද්දී, “ශක්තිමත්” කියන වචනයේ තේරුම මොකක්ද? මේ ප්රකාශ හරියට, එන්න තියෙන කුණාටුව දිහා ඇස් වහගෙන, “අහස නිල් පාටයි” කියනවා වගේ වැඩක්. ඇත්ත තත්ත්වය ජනතාවගෙන් වසන් කරලා, බොරු සුරංගනා කතා කීමෙන් අර්බුදයකට මුහුණ දෙන්න බැහැ.
ඉදිරියට කුමක් වේවිද? අප කළ යුත්තේ කුමක්ද?
අපි මේ මොහොතේ ඉන්නේ IMF වැඩසටහනක් ඇතුළේ. මේ ආර්ථික මොඩලයේ හැටියට, රටකට අවශ්ය දේ රට ඇතුළේ හදනවට වඩා, “ලෝකයේ අඩුම මිලට තියෙන තැනින් ගන්න” එක තමයි ප්රතිපත්තිය. මේ නිසා, අපිට තෙල්, පොහොර, හාල් වගේ දේවල් ගබඩා කරලා ‘ආරක්ෂිත තොග’ (Resilience) හදාගන්න බැහැ. රජයට වියදම් කරන්න සීමා දාලා.
මේ මොඩලය ඇතුළේ ඉන්නකම්, මේ වගේ ගෝලීය අර්බුදයකදී අපිට වෙන්නේ තවත් ණය ගන්න. අර්බුදයක් මැද ණය ගනිද්දී පොලියත් වැඩියි. ඒ කියන්නේ අපි තාවකාලික සහනයක් ගත්තත්, තවත් ගැඹුරු ණය උගුලක හිරවෙනවා.
මේ ක්රමය ඇතුළේ ජීවන වියදම වැඩිවෙන එක නවත්තන්න බැහැ. බදු බර තවත් වැඩිවෙනවා. අපි පෞද්ගලිකව අරන් තියෙන ණයවල පොලී අනුපාත ඉහළ යනවා. මේක හරියට කබලෙන් ලිපට වැටෙනවා වගේ වැඩක්.
විසඳුම තියෙන්නේ මේ වැරදි ආර්ථික රාමුවෙන් එළියට ඇවිත්, රටටම ආවේණික, ස්වයංපෝෂිත, ශක්තිමත් ආර්ථික මොඩලයක් හදාගැනීම තුළයි. මැලේසියාව, චීනය වගේ රටවල් අර්බුදවලින් ගොඩ ආවේ ඒ විදිහට. දේශීය කෘෂිකර්මාන්තය නැංවීම, දේශීය නිෂ්පාදන ශක්තිමත් කිරීම, බලශක්ති සුරක්ෂිතභාවය තහවුරු කරගැනීම වගේ දේවල්වලට අපි වහාම යොමු විය යුතුයි.
මේ මැදපෙරදිග යුද්ධය අපිට අනතුරු ඇඟවීමක්. තවත් සුරංගනා කතා අහමින් සිහින ලෝකවල ඉන්න කාලය ඉවරයි. ඇත්ත තත්ත්වය තේරුම් අරගෙන, රටක් විදිහට නිවැරදි තීරණ ගන්න අපි ප්රමාද වුණොත්, ගෙවන්න වෙන වන්දිය ඉතාම ඉහළ වෙන්න පුළුවන්.
