ගෝලීය බලශක්ති වෙළෙඳපොළෙන් මේ දිනවල ඇසෙන්නේ සහනදායී පුවත්ය. ලෝක වෙළෙඳපොළේ බොරතෙල් මිල ගණන් සැලකිය යුතු පහත වැටීමක් පෙන්නුම් කරමින් ඇමෙරිකානු ඩොලර් 80 සීමාවෙන් පහළට පැමිණ තිබේ. ඒ අනුව වෙස්ට් ටෙක්සාස් ඉන්ටර්මීඩියට් (WTI) බොරතෙල් බැරලයක මිල ඇමෙරිකානු ඩොලර් 76.28ක් වැනි ආසන්න අගයකටත්, බ්රෙන්ට් (Brent) වර්ගයේ බොරතෙල් බැරලයක මිල ඇමෙරිකානු ඩොලර් 79.13ක් දක්වාත් පහත වැටී ඇත. වඩාත්ම කැපී පෙනෙන කරුණ වන්නේ මර්බන් (Murban) බොරතෙල් බැරලයක මිල 7.02%ක ප්රතිශතයකින් පහළ ගොස් ඇමෙරිකානු ඩොලර් 71.81ක අගයක් ගෙන තිබීමයි.
මෙම මිල ගණන්, 2026 වසරේ පෙබරවාරි මස අගභාගයේදී මැදපෙරදිග යුද්ධය ආරම්භ වන විට පැවති ඇමෙරිකානු ඩොලර් 68 ත් 70 ත් අතර පරාසය හා සසඳන විට තවමත් මඳක් ඉහළ මට්ටමක පැවතියද, පසුගිය මාස කිහිපය තුළ වාර්තා වූ උපරිම මිල ගණන්වලින් සැලකිය යුතු පසුබැසීමකි. කෙසේ වුවද, ගෝලීය වෙළෙඳපොළේ මිල මෙලෙස පහත වැටෙද්දීත් ශ්රී ලංකාවේ දේශීය සිල්ලර ඉන්ධන මිල ගණන් ඒ හා සමාන්තරව අඩු නොවීම සහ මෑතකදී දේශීය මිල ගණන් තවදුරටත් ඉහළ යාම ජාතික මට්ටමේ දැඩි විවාදයකට මෙන්ම මහජන අප්රසාදයට ලක්ව ඇත. මෙම පරස්පරතාවය තේරුම් ගැනීමට නම් අපට දේශීය මිලකරණ සූත්රය, මැදපෙරදිග අර්බුදය, රුපියලේ අගය සහ ලංකා ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවේ ප්රසම්පාදන ක්රියාවලිය දෙස මඳක් එබී බැලීමට සිදු වේ.
ඓතිහාසික ඉන්ධන මිල දත්ත – එදා සහ අද
පසුගිය දශකය පුරා ශ්රී ලංකාවේ ඉන්ධන මිලෙහි සිදුවූ ව්යුහාත්මක වෙනස දෙස බැලීමේදී, පාරිභෝගිකයාට ඉන්ධන මිල පීඩනය දැනෙන ආකාරය පැහැදිලි වේ. පහත වගුවෙන් 2015 වසරේ සිට 2026 වසරේ වර්තමාන මිල සංශෝධන දක්වා ප්රධාන කාලපරිච්ඡේදයන්හි ඉන්ධන මිලෙහි සිදුවූ පරිණාමය දැක්වේ.
| කාලපරිච්ඡේදය / දිනය | පෙට්රල් 92 (රු./ලීටරය) | පෙට්රල් 95 (රු./ලීටරය) | ඔටෝ ඩීසල් (රු./ලීටරය) | සුපිරි ඩීසල් (රු./ලීටරය) | භූමිතෙල් (රු./ලීටරය) |
| 2015 නොවැම්බර් | 117.00 | – | 95.00 | – | 44.00 |
| 2021 නොවැම්බර් | 177.00 | – | 121.00 | – | – |
| 2022 ජූනි (අර්බුදයේ උපරිම අවස්ථාව) | 470.00 | 550.00 | 460.00 | 520.00 | 365.00 |
| 2025 නොවැම්බර් (ස්ථායීකරණ සමය) | 294.00 | 335.00 | 277.00 | 318.00 | 285.00 |
| 2026 මැයි මුල (මිල සංශෝධනයට පෙර) | 410.00 | 470.00 | 392.00 | 458.00 | 265.00 |
| 2026 මැයි 30 (වර්තමාන මිල මට්ටම) | 434.00 | 495.00 | 407.00 | 478.00 | 285.00 |
මූලාශ්රය – ශ්රී ලංකා ඉන්ධන මිල ඉතිහාස දත්ත සහ මාධ්ය වාර්තා
2022 වසරේ පැවති දරුණු මූල්ය අර්බුදයෙන් පසුව අන්තර්ජාතික මූල්ය අරමුදලේ වැඩසටහන යටතේ මිල ගණන් යම් ප්රමාණයකට ස්ථාවර වුවද, 2026 වසරේ මුල් භාගයේදී ඇති වූ නව භූ-දේශපාලනික අර්බුද හමුවේ දේශීය ඉන්ධන මිල නැවත වරක් පෙර නොවු විරූ ලෙස ඉහළ ගොස් ඇත. විශේෂයෙන්ම, 2015 වසරේදී රුපියල් 44ක්ව පැවති භූමිතෙල් ලීටරයක මිල 2026 වසරේ මැයි මස වන විට රුපියල් 285ක් දක්වා 548%ක අතිවිශාල ව්යුහාත්මක වර්ධනයක් පෙන්නුම් කරන්නේ දුප්පත් ජනතාව වෙනුවෙන් පැවති සමාජීය සහනදායී මිලකරණ ප්රතිපත්ති අහෝසි වී යාම හේතුවෙනි.
හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ අර්බුදය සහ සැපයුම් දාම කඩාවැටීම
ශ්රී ලංකාව සිය බොරතෙල් අවශ්යතාවයෙන් 100%ක්ම ආනයනය කරනු ලබන අතර, පිරිපහදු කළ නිමි නිෂ්පාදන සිංගප්පූරුව, මැලේසියාව සහ දකුණු කොරියාව වැනි රටවලින් ආනයනය කරයි. මෙම සමස්ත ආනයන සැපයුම් දාමයම සෘජුව හෝ වක්රව මැදපෙරදිග කලාපයේ පවතින භූ-දේශපාලනික ස්ථාවරත්වය මත රඳා පවතී. 2026 පෙබරවාරි 28 දින ඇරඹුණු ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය හා ඊශ්රායලය, ඉරානය සමඟ ඇති කරගත් සෘජු යුධමය ගැටුම මීට බලපාන ප්රධානතම ආසන්නතම හේතුවයි.
ගැටුමට ප්රතිචාර දක්වමින් ඉරානය විසින් ගෝලීය සමුද්රීය තෙල් ප්රවාහනයෙන් 20%ක්සිදුවන හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ නැව් ගමනාගමනය සීමා කරන ලදී. මේ හේතුවෙන් ගෝලීය වෙළෙඳපොළේ බොරතෙල් මිල 45%කින්ද, වායු මිල 55%කින්ද ඉහළ ගිය අතර, බ්රෙන්ට් වර්ගයේ බොරතෙල් මිල බැරලයකට ඇමෙරිකානු ඩොලර් 112 දක්වා ඉහළ ගියේය. මෙම සැපයුම් කඩාවැටීම නිසා ශ්රී ලංකාවේ මාසික ඉන්ධන ආනයන වියදම 2026 මාර්තු මාසයේදී ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 630ක් දක්වා පෙර වසරට සාපේක්ෂව 74.7%කින් ඉහළ ගියේය.
ශ්රී ලංකාව සතුව පවතින්නේ මාසයකට ආසන්න පරිභෝජනය සඳහා පමණක් ප්රමාණවත් වන උපායමාර්ගික තෙල් සංචිත බැවින්, මෙම කඩාවැටීමට එරෙහිව කිසිදු බෆරයක් දේශීයව තිබුණේ නැත. පසුව, මැදපෙරදිග සැපයුම් මාර්ග මඟහැර රුසියාවෙන් විකල්ප බොරතෙල් ලබා ගැනීමට රජය පියවර ගත් අතර, ප්රථම නැව්ගත කිරීම 2026 අප්රේල් මස මැදභාගයේදී ශ්රී ලංකාවට ළඟා විය. කෙසේ වුවද, මෙම ප්රමාදයන් සහ අතිරේක ප්රවාහන පිරිවැය දේශීය වෙළෙඳපොළේ මිල ගණන් ඉහළ මට්ටමක පවත්වා ගැනීමට හේතු වී ඇත.
ඩොලරයට සාපේක්ෂව රුපියල අවප්රමාණය වීමේ ද්විත්ව බලපෑම
ගෝලීය වශයෙන් බොරතෙල් මිල පහත වැටුණද, දේශීය සිල්ලර මිල තීරණය කිරීමේදී විදේශ විනිමය අනුපාතිකය තීරණාත්මක සාධකයකි. 2026 වසරේ මුල් භාගයේදී ශ්රී ලංකා රුපියල ඇමෙරිකානු ඩොලරයට සාපේක්ෂව 5.4%ක අවප්රමාණය වීමක් පෙන්නුම් කර ඇත. 2026 වසර ආරම්භයේදී ඇමෙරිකානු ඩොලරයක අගය රුපියල් 300ක්ව පැවති අතර, අප්රේල් මස අග වන විට එය රුපියල් 316ක් දක්වාද, මැයි මස අග වන විට වාණිජ බැංකුවල විකුණුම් අනුපාතිකය රුපියල් 334ක් දක්වාද ඉහළ ගියේය.
මෙම තත්ත්වය දේශීය ආර්ථිකය තුළ විෂම චක්රයක් නිර්මාණය කරයි. ඉන්ධන ආනයනය සඳහා අප්රේල් මාසයේදී වැය වූ ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 522 වැනි දැවැන්ත විදේශ විනිමය ප්රමාණය දේශීය වෙළෙඳපොළේ ඩොලර් සංචිත සිඳී යාමට හේතු වේ. මෙමඟින් රුපියල තවදුරටත් අවප්රමාණය වන අතර, රුපියල අවප්රමාණය වීම නිසා ඊළඟට ආනයනය කරනු ලබන ඉන්ධන නැව් තොගය සඳහා රුපියල්වලින් ගෙවිය යුතු පිරිවැය ස්වයංක්රීයවම ඉහළ යයි.
මහ බැංකු අධිපතිවරයා ප්රකාශ කර ඇති පරිදි, වාර්ෂික ඉන්ධන ආනයන වියදම ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 4.5 සිට 5 දක්වා ඉහළ යාම වැළැක්වීමට නම් එක්කෝ ලෝක තෙල් මිල තවදුරටත් පහත වැටිය යුතුය, නැතහොත් දේශීය ඉන්ධන පරිභෝජනය සීමා කළ යුතුය. මෙම දැඩි විනිමය පීඩනය හේතුවෙන්, රුපියලේ අගය රැක ගැනීම සඳහා රජය විසින් 2026 මැයි 16 දින සිට ක්රියාත්මක වන පරිදි වාහන ආනයන රේගු බදු මත 50%ක අධිභාරයක් පැනවීමටද කටයුතු කර ඇත.
මිලකරණ සූත්රය සහ සත්ය නිෂ්පාදන පිරිවැය විශ්ලේෂණය
ඉන්ධන මිලකරණ සූත්රයට අනුව උපරිම සිල්ලර මිල ගණනය කරනු ලබන්නේ පිරිවැය පරාවර්තක සංරචක පදනම් කරගෙනය. මෙම සූත්රයේ සංරචකයන්ට අනුව, ලංකා ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාව විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද 2026 අප්රේල් මාසය සඳහා වන ඇස්තමේන්තුගත ආනයන පිරිවැය ව්යුහය දේශීය සිල්ලර මිල සමඟ සසඳන විට පවතින විෂමතාවය පැහැදිලි වේ.
පිරිවැය සංරචක ගණනය කිරීම සඳහා භාවිතා වන සූත්රය පහත දැක්වේ.
MRP = V1 (ගොඩබෑමේ පිරිවැය) + V2 (සැකසුම් පිරිවැය) + V3 (පරිපාලන පිරිවැය) + V4 (බදු පිරිවැය)
පහත වගුවේ 2026 අප්රේල් දත්ත පදනම් කරගෙන එක් එක් ඉන්ධන වර්ගය සඳහා වන සත්ය පිරිවැය සහ පාරිභෝගිකයාගෙන් අයකරගන්නා සිල්ලර මිලෙහි සැසඳීම දක්වා ඇත.
| ඉන්ධන කාණ්ඩය | ගොඩබෑමේ පිරිවැය (V1) (රු./ලී) | සැකසුම් සහ පරිපාලන පිරිවැය (V2+V3) (රු./ලී) | බදු පිරිවැය (V4) (රු./ලී) | සමස්ත සූත්රගත පිරිවැය (රු./ලී) | සත්ය සිල්ලර මිල (රු./ලී) | ඌන-අයකරගැනීම / පාඩුව (රු./ලී) |
| පෙට්රල් 92 ඔක්ටේන් | 273.59 | 58.00 | 101.00 | 432.59 | 434.00 | +1.41 (අතිරික්ත) |
| පෙට්රල් 95 ඔක්ටේන් | 290.07 | 187.39 | – | 477.46 | 495.00 | +17.54 (අතිරික්ත) |
| ලංකා ඔටෝ ඩීසල් | 560.85 | 25.85 | 163.00 | 749.70 | 407.00 | -342.70 (පාඩුව) |
| සුපිරි ඩීසල් | 613.90 | 27.11 | 199.06 | 840.07 | 478.00 | -362.07 (පාඩුව) |
| භූමිතෙල් (Kerosene) | 550.24 | 30.29 | 0.00 | 580.53 | 285.00 | -295.53 (පාඩුව) |
මූලාශ්රය – ලංකා ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවේ 2026 අප්රේල් දත්ත සහ මැයි 30 මිල සංශෝධන.
මෙම දත්ත පද්ධතිය දෙස බැලීමේදී පැහැදිලි වන ප්රධානතම කරුණක් වන්නේ පෙට්රල් අලෙවියෙන් සංස්ථාව සුළු ලාභයක් ලැබුවද, ඔටෝ ඩීසල්, සුපිරි ඩීසල් සහ භූමිතෙල් අලෙවියෙන් සිදුවන අධික පාඩුවයි. විශේෂයෙන්ම ඔටෝ ඩීසල් ලීටරයකින් රුපියල් 342.70ක සහ භූමිතෙල් ලීටරයකින් රුපියල් 295.53ක මහා පරිමාණ පාඩුවක් සංස්ථාව විසින් දරනු ලබයි. ලෝක වෙළෙඳපොළේ බොරතෙල් මිල ඩොලර් 80ට වඩා පහළ වැටුණද, දේශීය වශයෙන් පවතින මෙම විශාල ඌන-අයකරගැනීම් පියවා ගැනීමට එම මිල අඩුවීම ප්රමාණවත් නොවේ.
රාජ්ය සහනාධාර පද්ධතිය සහ භාණ්ඩාගාර මූල්ය අර්බුදය
දේශීය වෙළෙඳපොළේ ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම වැළැක්වීම සඳහා රජය විසින් රුපියල් බිලියන 100ක සහන පැකේජයක් හඳුන්වා දී ඇති අතර, ඉන් රුපියල් බිලියන 60ක්ම (මාසිකව රුපියල් බිලියන 20 බැගින් මාස තුනක් සඳහා) වෙන් කර ඇත්තේ ඉන්ධන සහනාධාරය සඳහාය. මෙමඟින් ඩීසල් සඳහා රුපියල් 100ක සහ පෙට්රල් සඳහා රුපියල් 20ක සෘජු සහනාධාරයක් පාරිභෝගිකයා වෙනුවෙන් ලබා දේ. මීට අමතරව ධීවර බෝට්ටු සඳහා අමතර රුපියල් 50ක සහනාධාරයක්ද ඇතුළත් වේ.
රජය සහ ඛනිජ තෙල් සංස්ථාව විසින් මෙලෙස බිලියන ගණනක සහනාධාර බරක් දරමින් සිටින පසුබිමක, ලෝක වෙළෙඳපොළේ බොරතෙල් මිල පහත වැටෙන විට සිදුවන්නේ රජයට සහ සංස්ථාවට දැරීමට සිදුවන මෙම දැවැන්ත සහනාධාර බර සහ පාඩුව අවම වීම මිස පාරිභෝගිකයාට මිල අඩු කිරීමක් සිදුවීමට අවස්ථාවක් නිර්මාණය නොවීමයි. එබැවින්, ලෝක තෙල් මිල පහත වැටීම දේශීය වෙළෙඳපොළේ මිල අඩු කිරීමට දායක නොවන අතර, එය භාණ්ඩාගාරයේ සහ සංස්ථාවේ මූල්ය සිදුර පියවීමට පමණක් උපකාරී වේ.
ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවේ ප්රසම්පාදන අකාර්යක්ෂමතාවය
ශ්රී ලංකාවේ ඉන්ධන මිල ඉහළ මට්ටමක පැවතීමට බලපාන තවත් ප්රධාන ව්යුහාත්මක දෝෂයක් වන්නේ ලංකා ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවේ (CPC) පවතින ප්රසම්පාදන අකාර්යක්ෂමතාවයයි. පර්යේෂණ වාර්තා පෙන්වා දෙන පරිදි, 2026 වසරේ මැයි මාසය තුළ සංස්ථාව විසින් පෙට්රල් සඳහා සාමාන්ය ලෝක වෙළෙඳපොළ මිලට වඩා 15%ක්ද, ඩීසල් සඳහා 13%ක්ද ඉහළ පිරිවැයක් ගෙවා ඇත. මෙම අතිරේක පිරිවැය ගෙවීමට සිදුව ඇත්තේ අතරමැදි තැරැව්කරුවන්ගේ සහ ප්රසම්පාදන ක්රියාවලියේ පවතින දූෂණ ක්රියා හේතුවෙනි.
මීට ප්රතිපක්ෂව, දේශීය වෙළෙඳපොළේ ක්රියාත්මක වන ලංකා IOC සහ සිනොපෙක් (Sinopec) වැනි පෞද්ගලික සමාගම් මෙවැනි අතරමැදියන් නොමැතිව සෘජුවම අඩු මිලට ඉන්ධන ලබා ගන්නා බැවින් ඔවුන් කිසිදු මෙහෙයුම් අලාභයක් නොලබයි. එහෙත්, ඔවුන් දේශීය නියාමන මිලකරණය යටතේ ඛනිජ තෙල් සංස්ථාවේ මිලටම ඉන්ධන අලෙවි කරමින් අතිවිශාල සුපිරි ලාභයක් උපයයි. HSBC බැංකුව විසින් තහවුරු කරන ලද තොරතුරුවලට අනුව, අර්බුදකාරී සමයේදී ශ්රී ලංකාවට ආනයනය කරන ලද ඇතැම් බොරතෙල් තොග සඳහා බැරලයකට ඇමෙරිකානු ඩොලර් 286ක් වැනි අසාමාන්ය පිරිවැයක් ගෙවීමට සිදුවී ඇති අතර, මෙය සංස්ථාවේ දුර්වල භාණ්ඩාගාර සහ ප්රසම්පාදන කළමනාකරණය මනාව විදහා දක්වයි.
සාර්ව ආර්ථික බලපෑම් සහ ව්යුහාත්මක අර්බුදය
දේශීය වෙළෙඳපොළ තුළ ඉන්ධන මිල ඉහළ මට්ටමක පවත්වා ගැනීම, සමස්ත ආර්ථිකය පුරා දාම ප්රතික්රියාවක් ඇති කිරීමට සමත් වේ. විශේෂයෙන්ම ප්රවාහන ගාස්තු වහාම ඉහළ යන අතර, එය කෘෂිකාර්මික හා කාර්මික නිෂ්පාදන පිරිවැය ඉහළ නංවමින් රට තුළ දරුණු උද්ධමනකාරී තත්ත්වයක් ඇති කරයි.
තවද, ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදලේ (IMF) දැඩි කොන්දේසි මත ක්රියාත්මක වන දේශීය බදු ප්රතිපත්තිය හේතුවෙන් රජයට බදු ආදායම් ඉහළ නැංවීමට සිදුව ඇත. මේ යටතේ 18%ක එකතු කළ අගය මත බද්ද (VAT) පැනවීම පමණක් නොව, කුඩා ව්යාපාර සඳහා වන වැට් ලියාපදිංචි සීමාව රුපියල් මිලියන 60 සිට මිලියන 36 දක්වා පහත හෙළීමටද රජය කටයුතු කර ඇත. මෙවැනි දැඩි මූල්ය ප්රතිසංස්කරණ මධ්යයේ, ජනතාවට සෘජු මිල සහන ලබා දීමට රජයට ඇති මූල්ය අවකාශය ($Fiscal\ Space$) අතිශයින්ම සීමිතය.
පවතින තත්ත්වයෙන් මිදීමට ගත හැකි ප්රතිපත්තිමය ක්රියාමාර්ග
1. මිල සූත්රයේ ව්යුහාත්මක දෝෂ නිවැරදි කිරීම – මිල සූත්රය තුළ පවතින පරිපාලන පිරිවැය සංරචකය, ගොඩබෑමේ පිරිවැයේ ප්රතිශතයක් ලෙස ගණනය කිරීම වහාම නතර කළ යුතුය. ඒ වෙනුවට එය ස්ථාවර අගයක් (Constant\ Value) ලෙස ඇතුළත් කිරීම මඟින් ගෝලීය මිල ඉහළ යන විට දේශීය මිල අනවශ්ය ලෙස තවදුරටත් ඉහළ යාම (Price\ Amplification) වළක්වා ගත හැකිය.
2. ප්රසම්පාදන ක්රියාවලිය විනිවිදභාවයකින් යුතුව සෘජු කිරීම – ඛනිජ තෙල් සංස්ථාව විසින් ඉන්ධන මිලදී ගැනීමේදී අතරමැදි තැරැව්කරුවන් ඉවත් කර සෘජු රාජ්ය තාන්ත්රික මට්ටමේ ගිවිසුම් හෝ සෘජු පිරිපහදු ප්රභවයන්ගෙන් මිලදී ගැනීම් සිදු කළ යුතුය. එමඟින් වරායේදී සිදුවන මිල විකෘතිතා අවම කර ගත හැකිය.
3. ඉලක්කගත සෘජු සහනාධාර ක්රමවේදයකට පරිවර්තනය වීම – සමස්ත ජනතාවටම පොදුවේ ලබා දෙන අකාර්යක්ෂම සහනාධාර ක්රමය වෙනුවට, “අස්වැසුම” සමාජ ආරක්ෂණ වැඩසටහන හරහා සැබවින්ම පීඩාවට පත් වන අඩු ආදායම්ලාභී කණ්ඩායම්, ප්රවාහන සේවා සපයන්නන් සහ ධීවර ප්රජාව වෙත පමණක් සෘජු මූල්ය සහන (Direct\ Cash\ Transfers) ලබා දීමට කටයුතු කළ යුතුය. එමඟින් භාණ්ඩාගාරයේ සහ ඛනිජ තෙල් සංස්ථාවේ සමස්ත මූල්ය පීඩනය ලිහිල් කර ගත හැකිය.
Call to Action (CTA)
මෙම ලිපිය ගැන ඔබ සිතන්නේ කුමක්ද? ඔබේ අදහස් අප හා බෙදාගන්න. මෙය ඔබේ මිතුරන් සහ පවුලේ අය සමඟත්, ඔබේ සමාජ මාධ්ය ගිණුම් වලත් share කර සංවාදයක් ආරම්භ කරන්න.
