ඇමෙරිකානු සහ ඊශ්රායල ඒකාබද්ධ ගුවන් ප්රහාර මාලාවක පළමු දිනයේදී ම ඉරානයේ උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනි ඝාතනයට ලක් වූ බව ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් නිවේදනය කළා. පසුගිය දශක තුනක කාලයක් ඉරානය පාලනය කළ 86 හැවිරිදි පාලකයාගේ මරණය, පසුව ඉරාන රාජ්ය රූපවාහිනිය මගින් ද තහවුරු කරන ලදී.
ලෝකයේ දීර්ඝතම කාලයක් බලයේ සිටි පාලකයන්ගෙන් කෙනෙකු වූ කමේනිගේ දැඩි මතධාරී ප්රතිපත්ති, දශක හතරකට ආසන්න කාලයක් ඉරාන සමාජය සහ ජීවන රටාව හැඩගැස්වීය. ප්රචණ්ඩකාරී ලෙස ඔහුගේ පාලනය අවසන් වීම, ඉරානයට මෙන්ම සමස්ත මැදපෙරදිග කලාපයටම නව සහ අවිනිශ්චිත අනාගතයකට මංපෙත් විවර කර ඇත.
දුප්පත්කමෙන් බලයට – කමේනිගේ ආරම්භය
අලි කමේනි 1939 දී ඉරානයේ දෙවන විශාලතම නගරය වන මාෂාඩ්හිදී උපත ලැබීය. ඔහුගේ පියා ෂියා නිකායික පූජකවරයෙකි. “පාන් සහ වියළි මිදි” පමණක් අනුභව කළ “දුප්පත් නමුත් භක්තිමත්” ළමා කාලයක් තමාට තිබූ බව කමේනි නිතර සිහිපත් කළා.
ඔහු තම ආගමික අධ්යාපනය ආරම්භ කළේ ඉරානයේ ප්රධාන ආගමික නගරය වූ කොම් නුවරිනි. පසුකාලීනව ඉස්ලාමීය ජනරජය පිහිටවූ අයතුල්ලා රුහොල්ලා කොමේනි ද ඔහුගේ ගුරුවරයෙකු විය. 1979 විප්ලවයට පෙර බලයේ සිටි ෂා රජුගේ දැඩි විවේචකයෙකු වූ කමේනි, ඒ හේතුවෙන් වසර ගණනාවක් සිරගතව සහ වධහිංසාවලට ලක්ව සිටියේය.
විප්ලවයෙන් පසු ඔහු වේගයෙන් බලය කරා ගමන් කළේය. ඔහු විප්ලවවාදී කවුන්සිලයේ සාමාජිකයෙකු, නියෝජ්ය ආරක්ෂක අමාත්යවරයෙකු සහ ටෙහෙරානයේ සිකුරාදා යාඥා මෙහෙයවන්නා බවට පත් විය. රට පුරා විකාශය වූ ඔහුගේ දේශපාලන දේශනා, ඔහුව ජනතාව අතර ප්රකට කළේය.
ජනාධිපති පදවිය සහ ඉරාන – ඉරාක යුද්ධය
ඉස්ලාමීය රිපබ්ලිකන් පක්ෂයේ සම-නිර්මාතෘවරයෙකු වූ කමේනි, බෝම්බ ප්රහාරයකින් දිවි ගලවා ගත්තේය. එම ප්රහාරයෙන් ඔහුගේ දකුණු අතේ ක්රියාකාරීත්වය සදහටම අහිමි විය. එම වසරේම, ඔහු 97%ක දැවැන්ත ඡන්ද ප්රතිශතයකින් ඉරානයේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස තේරී පත් විය.
ඔහුගේ පාලන සමය ආරම්භ වූයේ අසල්වැසි ඉරාකය විසින් ඉරානය ආක්රමණය කිරීමත් සමගය. ඉරාන විප්ලවය තම පාලනයට තර්ජනයක් වේ යැයි ඉරාක ජනාධිපති සදාම් හුසේන් බියට පත්ව සිටියේය. වසර අටක් පුරා පැවති මෙම යුද්ධයෙන් දෙපාර්ශවයේම ලක්ෂ සංඛ්යාත පිරිසක් මිය ගියහ. මෙම යුද්ධය අතරතුර ඉරාකයට සහය දුන් ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය කෙරෙහි කමේනිගේ අවිශ්වාසය තවත් වර්ධනය විය.
උත්තරීතර නායකයා ලෙස බලය තහවුරු කර ගැනීම
1989 දී අයතුල්ලා කොමේනිගේ මරණයෙන් පසු, විශේෂඥයින්ගේ සභාව විසින් කමේනිව ඔහුගේ අනුප්රාප්තිකයා ලෙස පත් කරන ලදී. තමාට ශාස්ත්රීය සුදුසුකම් අඩු බව පිළිගත් ඔහු, “මම වැරදි සහ අඩුපාඩු ඇති සුළු පූජක ශිෂ්යයෙක්,” යැයි සිය පළමු කතාවේදී පැවසීය.
කෙසේ වෙතත්, ඔහු ක්රමානුකූලව අධිකරණය, පොලිසිය, මාධ්ය, විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය සහ බුද්ධි අංශ තුළ තමාට පක්ෂපාතී පුද්ගලයන්ගෙන් සමන්විත ජාලයක් ගොඩනගා ගත්තේය. එමගින් ඔහු ඉරානයේ ප්රතික්ෂේප කළ නොහැකි බලවතා බවට පත් විය.
විරෝධතා මර්දනය සහ මානව හිමිකම්
කමේනිගේ පාලනය යටතේ විපක්ෂය සහ විරෝධතා කුරිරු ලෙස මර්දනය කෙරිණි. 1999 ශිෂ්ය විරෝධතා, 2009 මැතිවරණ දූෂණ චෝදනා මත ඇති වූ කැරලි, සහ 2019 ඉන්ධන මිල ඉහළ යාමට එරෙහි උද්ඝෝෂණ සියල්ලම බලය යොදා මැඩපවත්වන ලදී.
ඔහුගේ පාලන සමයේ විශාලතම අභියෝගය එල්ල වූයේ 2022 දීය. හිජාබය නිසි ලෙස නොපැළඳීම නිසා අත්අඩංගුවට ගත් 22 හැවිරිදි මාෂා අමිනි පොලිස් අත්අඩංගුවේදී මිය යාමත් සමග රට පුරා “කාන්තාව, ජීවිතය, නිදහස” යන සටන් පාඨය යටතේ දැවැන්ත විරෝධතා මාලාවක් හටගත්තේය. මෙම විරෝධතා මර්දනය කිරීමේදී ආරක්ෂක අංශවල වෙඩි තැබීම්වලින් සිය ගණනක් මිය ගිය බව මානව හිමිකම් සංවිධාන වාර්තා කළේය.
“නපුරේ අක්ෂය” සහ න්යෂ්ටික අර්බුදය
1979 දී ඉරාන සිසුන් ඇමෙරිකානු තානාපති කාර්යාලය අල්ලාගෙන ප්රාණ ඇපකරුවන් රඳවා තබා ගැනීමෙන් පසු ඉරානය සහ ඇමෙරිකාව අතර සබඳතා බිඳ වැටුණි. 9/11 ප්රහාරයෙන් පසු ජනාධිපති ජෝර්ජ් බුෂ් ඉරානය “නපුරේ අක්ෂය” (Axis of Evil) ලෙස නම් කළේය.
ඉරානය න්යෂ්ටික අවි නිපදවන බවට බටහිර රටවල් සහ ඊශ්රායලය චෝදනා කළ අතර, ඒ හේතුවෙන් පැනවූ සම්බාධක ඉරාන ආර්ථිකය දැඩි ලෙස අඩපණ කළේය. 2015 දී, ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩසටහන සීමා කිරීම සඳහා ලෝක බලවතුන් සමග ගිවිසුමකට එළැඹි නමුත්, ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් සිය පළමු ජනාධිපති ධුර කාලය තුළදී එම ගිවිසුමෙන් ඇමෙරිකාව ඉවත් කර ගත්තේය.
අවසානයේ ආරම්භය – ට්රම්ප්, ඊශ්රායලය සහ අවසන් ප්රහාරය
ට්රම්ප්ගේ පාලන සමයේදී ඉරාන විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකායේ ජ්යෙෂ්ඨතම නිලධාරියෙකු වූ කාසෙම් සොලෙයිමානි ඝාතනය කිරීමත් සමග දෙරට අතර සබඳතා තවත් දරුණු විය.
මෙම වාර්තාවේ සඳහන් වන උපකල්පිත සිදුවීම් මාලාවට අනුව, 2025 දී ඊශ්රායලය ඉරානයේ න්යෂ්ටික මධ්යස්ථානවලට පහර දීමත්, ඊට ප්රතිචාර ලෙස ඉරානය ඊශ්රායලයට මිසයිල ප්රහාර එල්ල කිරීමත් සමග කලාපීය යුද්ධයක් ඇවිලී ගියේය.
අවසානයේ, 2026 පෙබරවාරි 28 වන දින, “ඉරානයට කිසිදා න්යෂ්ටික අවියක් හිමි නොවිය යුතුයි” යැයි පවසමින් ඇමෙරිකාව සහ ඊශ්රායලය එක්ව දියත් කළ ගුවන් ප්රහාරයකින් අයතුල්ලා කමේනිගේ දශක තුනක පාලනය අවසන් විය.
ඔහුගේ මරණය ඉරානය තුළ බල අරගලයක් ඇති කරනු ඇති අතර, සමස්ත මැදපෙරදිග කලාපයේ බල තුලනය ද සදහටම වෙනස් කරනු ඇත. කුමන වෙනස්කම් සිදුවේදැයි නිශ්චිතව පැවසීමට හැකි වන්නේ ස්වල්ප දෙනෙකුට පමණි.
