ඉරානය, ලෝකයේ වැදගත්ම සමුද්ර මාර්ගයක් වන හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමූ බව නිවේදනය කර තිබෙනවා. එමෙන්ම, එම සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් කිරීමට උත්සාහ කරන ඕනෑම නෞකාවකට ප්රහාර එල්ල කරන බවට ද ඔවුන් දැඩි ලෙස අනතුරු අඟවා ඇත.
මෙම තීරණාත්මක පියවර ගැනීමට ආසන්නතම හේතුව ලෙස වාර්තා වන්නේ ඉරානයේ උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනි ඝාතනය වීමයි. මෙම සිදුවීමෙන් පසුව, එක්සත් ජනපද සහ ඊශ්රායල ඉලක්ක වෙත පළිගැනීමේ ප්රහාර මාලාවක් දියත් කරමින් සිටින අතරතුර ඉරානය මෙම පියවර ගෙන තිබේ.
හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය යනු කුමක්ද?
පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපය සහ ඕමාන් බොක්ක යා කරමින්, ඉන්දියන් සාගරයට පිවිසුම සලසන මෙම පටු මුහුදු තීරය ලෝකයේ “බලශක්ති මධ්යස්ථානය” (energy chokepoint) ලෙස හැඳින්වේ. එහි පටුම ස්ථානය සැතපුම් 21ක් පමණක් වන අතර, නෞකා ගමනාගමනය සඳහා වෙන්වූ ආරක්ෂිත මංතීරුව සැතපුම් 2ක් තරම් පටුය.
සෞදි අරාබිය, ඉරාකය, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය සහ කුවේට් වැනි ලොව ප්රධානතම තෙල් නිෂ්පාදකයින් තම බොරතෙල් ලෝක වෙළඳපොළට අපනයනය කරන්නේ මෙම සමුද්ර සන්ධිය හරහාය. එය ඔවුන්ට ඇති එකම මුහුදු මාර්ගයයි.
මෙම සමුද්ර සන්ධියේ නීතිමය අයිතිය කාටද?
හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ සම්පූර්ණ අයිතිය ඉරානයට ඇති බවට පොදු මතයක් පැවතියද, සැබෑ තත්ත්වය ඊට වෙනස්ය. මෙම සමුද්ර සන්ධිය උතුරින් ඉරානයටත්, දකුණින් ඕමානයට සහ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යයටත් මායිම්ව පිහිටා ඇත. විශේෂත්වය වන්නේ, නෞකා ගමන් කරන ප්රධාන මාර්ග වැඩි ප්රමාණයක් ඕමානයට අයත් මුහුදු සීමාව තුළ පිහිටා තිබීමයි.
කෙසේ වෙතත්, සමුද්ර සන්ධියේ පටු ස්වභාවය නිසා නෞකාවලට ඉරාන මුහුදු සීමාවට ද ඇතුළු වීමට සිදුවේ. එක්සත් ජාතීන්ගේ සමුද්රීය නීතියට (UN Convention on the Law of the Sea) අනුව මෙය ‘ජාත්යන්තර සමුද්ර සන්ධියක්’ ලෙස පිළිගැනේ. ඒ අනුව, සාමකාමී නාවික ගමනාගමනයට බාධා කිරීමට හෝ එය අවහිර කිරීමට කිසිදු රටකට නීතිමය අයිතියක් නොමැත.
හෝමූස් වැසීමේ ගෝලීය අවදානම
මෙම සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීම හුදෙක් කලාපීය සිදුවීමක් නොවේ; එය ගෝලීය ආර්ථිකයට එල්ල කරන මරු පහරකි.
* තෙල් සැපයුම අඩාල වීම – ලෝකයේ දෛනික බොරතෙල් පරිභෝජනයෙන් 20%ක්, එනම් පහෙන් එකක් පමණ ප්රවාහනය කරන්නේ හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය හරහාය. එය වසා දැමීම යනු ගෝලීය තෙල් සැපයුමෙන් පහෙන් එකක් එක රැයකින් අහිමි වීමකි.
* මිල ඉහළ යාම – මෙම තත්ත්වයත් සමග ලෝක වෙළඳපොළේ තෙල් මිල අහස උසට නැගීම නොවැළැක්විය හැකිය. මෙය ශ්රී ලංකාව වැනි ආනයනික ඉන්ධන මත යැපෙන රටවලට සෘජුවම බලපානු ඇත.
* ගෝලීය උද්ධමනය – ඉන්ධන මිල ඉහළ යාමත් සමග ප්රවාහන වියදම් සහ නිෂ්පාදන පිරිවැය ඉහළ යනු ඇත. මෙය ගෝලීය උද්ධමනයක් ඇති කරමින් සියලුම භාණ්ඩ හා සේවාවල මිල ඉහළ දැමීමට හේතු වනු ඇත.
* කාර්මික අර්බුදය – යුරෝපයේ සහ ආසියාවේ ප්රධාන පෙළේ කර්මාන්තශාලා බොහොමයක් බලශක්තිය සඳහා රඳා පවතින්නේ මැදපෙරදිග තෙල් මතය. තෙල් සැපයුම නැවතීමෙන් එම කර්මාන්තශාලා අඩපණ වීමේ දැඩි අවදානමක් පවතී.
ඉරානයේ මෙම පියවර ජාත්යන්තර නීතිය උල්ලංඝනය කිරීමක් මෙන්ම, ලෝකයම දැවැන්ත ආර්ථික හා බලශක්ති අර්බුදයකට ඇද දැමීමේ හැකියාව ඇති අතිශය භයානක ක්රියාවක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
